Inaugurację rozpoczęła Msza św. w kaplicy seminaryjnej. Dalsza część uroczystości odbyła się w auli św. Kazimierza, gdzie miała miejsce immatrykulacja alumnów i studentów pierwszego roku jednolitych studiów magisterskich.
Przemówienie inauguracyjne wygłosił nowy rektor AWSD, ks. dr Adam Matan. Zwracając się po raz pierwszy do społeczności akademickiej w tej roli, mówił o wdzięczności i odpowiedzialności za powierzoną mu wspólnotę. Postawił również pytanie o miejsce studiów filozoficznych i teologicznych we współczesnym świecie.
Nawiązując do analiz francuskiej filozof Chantal Delsol, wskazał na przemiany kulturowe, które skłaniają do ponownego przemyślenia sposobu obecności chrześcijan w społeczeństwie. Zauważył, że rozwój technologii i łatwy dostęp do informacji nie uwalniają człowieka od samotności ani pytań o sens życia. Właśnie dlatego potrzebna jest filozofia, która uczy krytycznego myślenia, poszukiwania prawdy i stawiania fundamentalnych pytań.
„Filozofia to nie abstrakcyjna gra pojęciowa, ale odwaga postawienia pytań fundamentalnych, podstawowych” – podkreślił rektor. Wyjaśnił, że teologia z kolei prowadzi do spotkania z tajemnicą Boga i pomaga odkrywać godność człowieka, zaproszonego do udziału w Bożej miłości.
Ks. Matan zaznaczył, że przygotowanie do kapłaństwa powinno kształtować ludzi zdolnych rozumieć współczesną kulturę i towarzyszyć osobom poszukującym sensu. „Świat potrzebuje myślicieli i świadków!” – mówił, przestrzegając przed ograniczaniem posługi kapłańskiej do sprawnego zarządzania parafią.
Odnosząc się do liczby alumnów, wskazał, że niewielka wspólnota stwarza szczególne warunki do osobistego towarzyszenia i pogłębionej formacji. „Kościół i seminarium to nie maszyna produkcyjna. To żywy organizm” – zaznaczył. Podkreślił, że w takiej wspólnocie każdy jest dostrzegany i współodpowiedzialny za rozwój pozostałych.
Rektor przypomniał również o działalności naukowej i formacyjnej uczelni, konferencjach, rekolekcjach, pracy biblioteki oraz modernizacji seminaryjnego gmachu. Zwrócił uwagę, że przyjęcie studentów Instytutu Teologicznego i otwarcie na Liturgiczną Służbę Ołtarza służą rozwijaniu tego miejsca jako centrum kształcenia i formacji całej archidiecezji.
Podczas uroczystości podziękował ks. Marianowi Strankowskiemu za siedem lat kierowania seminarium oraz wieloletnią posługę formacyjną. Wyraził także wdzięczność dotychczasowym wykładowcom i pracownikom, witając osoby podejmujące nowe zadania. Zwracając się do profesorów, zachęcał: „Uczmy ich filozofii, która nie boi się pytać, i teologii, która zachwyca się Bogiem”.
O nowym etapie działalności Instytutu Teologicznego mówił jego dyrektor, ks. dr hab. Andrzej Proniewski. Podziękował abp. Józefowi Guzdkowi za umożliwienie prowadzenia zajęć w budynku seminarium, określonym przez metropolitę jako Centrum Kształcenia i Formacji. Podkreślił, że wspólna przestrzeń sprzyja budowaniu więzi między osobami przygotowującymi się do kapłaństwa a świeckimi podejmującymi studia teologiczne.
Dyrektor przypomniał tradycję kształcenia teologicznego świeckich w Białymstoku, związaną z działalnością bł. ks. Michała Sopoćki i dziedzictwem Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Wskazał także na znaczenie dokumentów kościelnych, które wyznaczały kierunki rozwoju studiów, zwłaszcza konstytucji apostolskich „Sapientia christiana” św. Jana Pawła II oraz „Veritatis gaudium” papieża Franciszka.
Ks. Proniewski przedstawił poszerzoną ofertę edukacyjną Instytutu. Obok jednolitych studiów magisterskich obejmuje ona akademie poświęcone Biblii, starożytności chrześcijańskiej, liturgii i współczesnej eklezjologii. Na pierwszy rok studiów magisterskich przyjęto 12 osób. Łącznie na studiach kształci się 40 studentów, a wraz z uczestnikami akademii społeczność Instytutu liczy 130 osób.
Podkreślił, że pogłębianie wiedzy teologicznej służy całej wspólnocie Kościoła. Życzył studentom, aby nauka pomagała im lepiej rozumieć Boga, świat i człowieka, a wykładowcom – satysfakcji z przekazywania wiedzy. Zachęcał także do rozwijania współpracy i współodpowiedzialności za życie Kościoła.
Wykład inauguracyjny pt. „Czy maszyna może być osobą? O człowieku w świecie sztucznej inteligencji” wygłosił ks. prof. dr hab. Józef Bremer SJ.
Na zakończenie głos zabrał abp Józef Guzdek. Metropolita białostocki zauważył, że słowo „kryzys” coraz częściej pojawia się w rozmowach i debacie publicznej dotyczącej gospodarki, bezpieczeństwa, rodziny, wychowania i Kościoła. Podkreślił jednak, że przeżywane trudności mogą stać się impulsem do poszukiwania nowych rozwiązań i odnowy.
„Nie można zmarnować kryzysu” – powtórzył, nawiązując do słów usłyszanych podczas inauguracji roku akademickiego na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku. Przywołał również ewangeliczne wezwanie: „Nie bój się, mała trzódko”, wskazując, że także niewielka wspólnota ma ważne zadanie do spełnienia.
Arcybiskup życzył alumnom i studentom wytrwałości oraz zapału do zgłębiania filozofii i teologii. Podkreślił, że zdobywanie wiedzy powinno iść w parze z rozwojem duchowym i praktykowaniem wiary. Przestrzegł przed poprzestawaniem na intelektualnym poznaniu, któremu nie towarzyszy osobista relacja z Bogiem.
Dziękując przedstawicielom białostockich uczelni za obecność, arcybiskup podkreślił wspólną odpowiedzialność środowiska akademickiego za miasto i region. „My wszyscy służymy temu samemu podmiotowi, któremu na imię mieszkaniec Podlasia” – zaznaczył. Do zabrania głosu zaprosił również rektora Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, prof. Marcina Moniuszkę, oraz prorektor Politechniki Białostockiej, prof. Dorotę Krawczyk.
Na zakończenie uroczystości zabrzmiało „Gaudeamus igitur”, tradycyjna pieśń towarzysząca akademickim inauguracjom.
Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne jest najstarszą uczelnią wyższą Białegostoku. Kontynuuje tradycję seminarium wileńskiego, założonego w 1582 r. przez bp. Jerzego Radziwiłła. Po przymusowym zamknięciu uczelni w Wilnie jej działalność przeniesiono do Białegostoku, gdzie 8 maja 1945 r. rozpoczęto zajęcia. Seminarium łączy kształcenie filozoficzne i teologiczne z formacją duchową oraz przygotowaniem do posługi duszpasterskiej.
Od 1945 r. białostockie seminarium przygotowało do kapłaństwa blisko 700 duchownych. Dziś do archidiecezji białostockiej inkardynowanych jest niespełna 400 księży. Pełnią oni posługę w parafiach, instytucjach diecezjalnych, szkołach, szpitalach, hospicjach i innych placówkach, podejmują pracę naukową i dydaktyczną na wyższych uczelniach oraz służą jako kapelani wojskowi. Część pracuje poza Polską – w duszpasterstwie m.in. w Szwajcarii, Niemczech, Włoszech, Francji, USA, Hiszpanii, na Litwie, w Ukrainie i w Norwegii, na misjach w Kazachstanie, Uzbekistanie, Tanzanii i Ekwadorze, a także w dyplomacji Stolicy Apostolskiej.
Instytut Teologiczny wyrasta z tradycji kształcenia świeckich, którą po wojnie rozwijał w Białymstoku bł. ks. Michał Sopoćko, organizując od 1947 r. kursy katechetyczne i wykłady otwarte. Kolejne formy tej działalności doprowadziły do powstania w 1994 r. Studium Teologii, przekształconego następnie w Instytut Teologiczny. Od roku akademickiego 2026/2027 jego siedziba mieści się w gmachu seminarium przy ul. Warszawskiej 46. Instytut prowadzi studia teologiczne z przygotowaniem pedagogicznym oraz kształcenie tematyczne, łącząc zdobywanie wiedzy z formacją chrześcijańską.
